Een overvloed aan stadsnatuur op de Zuidas

Je bent hier:

Tekst: Tjerk van Duinen. Publicatie Roofs Magazine 2024 I Het dak van het jaar

Op de Zuidas is sinds kort The Pulse of Amsterdam te bewonderen. Dit complex tussen de A10 en de Gustav Mahlerlaan bestaat uit twee torens van 80 en 90 meter hoog die verbonden worden door een onderbouw van negen verdiepingen. De oosttoren met 36.000 m² kantoren heeft een hightech uitstraling, de westtoren bevat huurappartementen en is in Amsterdamse School-stijl ontworpen in rode baksteen. Het middendeel herbergt een combinatie van grondgebonden woningen en appartementen met terrassen aan de Mahlerlaan en kantoren, commerciële ruimten en een bioscoop aan de snelwegzijde. Tussen de torens is op het dak van de middenbouw een heus bos aangelegd met 75 bomen, heesters, waterberging en een kronkelend wandelpad op poten.

BREEAM Outstanding & Well Platinum

The Pulse of Amsterdam is ontwikkeld door VORM en Edge, twee partijen met hoge duurzaamheidsambities. De certificaten BREEAM ‘Outstanding’ en Well Platinum zijn het resultaat. MVSA ontwierp het kantoorgedeelte, VMX de woningen en Delva Landscape Architecture & Urbanism de daktuinen en het aansluitende maaiveld. Groen speelt een hoofdrol bij The Pulse of Amsterdam. Op tuinen, terrassen en balkons op de 2^e, 4^e, 6^e, 8^e en 9^e verdieping zorgen bloembakken en aaneengesloten groenpartijen voor een overvloed aan stadsnatuur in een gebied waar dat schaars is.

Stepping stone

Het complex moet ook een stepping stone worden tussen de natuur van het Amsterdamse Bos en de Amstelscheg. Daarvoor is een volledig zelfvoorzienende groenstructuur ontworpen met 550 m³ waterretentie op de twee bovenste groendaken en een kelderbuffer van 400 m³ onder de parkeergarage. De buitenruimte van het plein op maaiveldniveau tot aan het stadsbos (9^e) in zodanig ontworpen dat, de woorden van Delva, “het accent verschuift van mens naar plant en dier”. Vooral in het stadsbos vind je daarom een breed scala aan dierenverblijven voor insecten, vogels en vleermuizen. Als mens ben je te gast en kun je over een meanderende en glooiend gemaakte loopbrug van natuur en uitzicht genieten. In deze podcast met Steven Delva hoor je er alles over.

Een constructieve uitdaging

Een bos op een gebouw vraagt om constructieve maatregelen. “Dat klopt”, vertelt Marcel Moerenhout, Projectmanager bij VORM, de projectontwikkelaar en bouwer van The Pulse of Amsterdam. “Voor de 8^e en de 9^e verdiepingsvloeren was de grootste aaneengesloten belasting voorzien. De 8^e verdieping heeft een spanvloer om de extra krachten te kunnen overdragen richting de dilataties van de twee torens, de hoogste vloer is uitgevoerd met verzwaarde betonbalken. Dat konden we niet allemaal kwijt in de plafondzone dus zijn ze deels weggewerkt in de daktuin. Op alle andere plekken is de constructie standaard gedimensioneerd en zijn de bomen met verhoogd substraat boven de kolommen geplaatst.”

Daktuinen die 50 jaar meegaan

VORM stelde vanzelfsprekend zeer hoge eisen aan de waterdichting van de groene daken. Moerenhout: “Het zijn allesbehalve tuinen die je even opzijlegt om een lek te dichten, dat moet 50 jaar meegaan en wortelwerend zijn. We hebben dat toevertrouwd aan onze vaste partner Oranjedak. Die heeft de daken, ook die van de twee torens, geïsoleerd met Isomix C-EPS op afschot en een aantal terrassen met PIR- of vacuümisolatie. Hierop zijn twee lagen bitumen gebrand aangebracht, met een wortelwerende Garantgum 470K14 als toplaag.” Hierna werd telkens houten beplating of een tijdelijke noodlaag van bitumen aangelegd om het dakwerk te beschermen.

1.275 m2 groen

De aanleg van alle buitenruimten was in eerste instantie vergeven aan Binder Groenprojecten. Toen dit bedrijf voorjaar 2019 werd overgenomen door De Enk Golf & Groen, nam laatstgenoemde de verdere engineering en uitvoering over. “Een overgang die prima verliep”, aldus Maarten Degen, projectleider namens De Enk Groen & Golf. “Het is een complex en veelomvattend project met zeer veel overlegmomenten, maar dat medio november tot een goed eind is gebracht. In totaal is over zes verschillende lagen 1.275 m2 groen en zo’n 800 m2 tegelwerk aangelegd. Het meeste groen ligt op de 8^e en 9^e laag waar de vloeren uitgerekend zijn op zwaardere belastingen. Het stadsbos is volledig uitgevoerd met Optigroen retentiekratten van 85 mm hoog en een capillair vlies. Daarop ligt een volledige schijf van gegalvaniseerd wapeningsstaal waar 32 meerstammige boompjes op zijn verankerd. Vervolgens is gemiddeld 50 tot 100 centimeter substraat gestort waarin struiken en een boslaag van planten is geplaatst. Matten en substraat vormen samen de verankering die alles op zijn plaats houdt. Een geheel stalen loopbrug meandert in een soort 8-vorm tussen de bomen door.”

Waterretentie 2.0

De 8e verdiepingsvloer heeft voor een groot deel een opbouw met retentiekratten en daarop groen en 300 m2 bestrating en twee ronde zitelementen. Langs beide straatkanten zijn 1 meter hoge vrijstaande stalen plantenbakken geplaatst, met hier en daar een boom. Op de verdiepingen 2, 4 en 6 zijn terrassen en balkons te vinden met forse groenbakken. Wegens de geringere belastbaarheid is hier gekozen voor even hoge bakken en een FKD60 bufferende drainageplaat in plaats van retentiekratten. Bomen staan hier op kolomposities in een meter substraat, de rest is deels ingevuld met EPS deels met substraat. Bestrating bestaat uit 60 x 60 cm betontegels op tegeldragers in de kleuren roodbruin en carbon. De waterhuishouding van daktuinen en -terrassen is zelfvoorzienend met hemelwater en aansturing vanuit sensoren in de bakken. Retentiedaken hebben een eigen watervoorraad die bij te lage stand wordt aangevuld vanuit de kelderbuffer, andere daken direct vanuit de kelderbuffer. Bij een voorspelde regenperiode wordt de kelder automatisch prematuur geleegd om het riool te ontlasten.

Zoveel mogelijk groen

Veel duurzamer kun je het niet maken op de Zuidas. Als stepping stone is zoveel mogelijk groen in het project opgenomen. “Het groen dat we toevoegen binnen deze ontwikkeling wordt dan ook onderdeel van de groenstructuur van Amsterdam en dat is uniek”, benadrukt Delva het belang van The Pulse of Amsterdam. Biodiversiteit was nadrukkelijk een thema in het ontwerp en is concreet gemaakt met onder meer insectenvriendelijke vegetatie, insectenhotels en een bijenkast, faunavriendelijke verlichting en nestkasten voor mussen, vleermuizen, gierzwaluwen, een slechtvalk en een kerkuil. The Pulse of Amsterdam ademt groen en maakt de stad plaatselijk iets meer regenbestendig. De mens wordt overal nadrukkelijk uitgenodigd gebruik te maken van al het groen. Voor de energievoorziening zijn in de gevels en op de torendaken PV-panelen verwerkt die het complex energieneutraal maken. Moerenhout: “En voor BREEAM ‘Outstanding’ telt ook de herkomst van materialen, de manier waarop je bouwt, de bouwplaatsinrichting, de CO2-uitstoot en zo meer, allemaal aangetoond door toetsing op het werk en in documentatie.”

Stadsbos met echte bomen

Het is nog even wachten tot het groen overal tot wasdom is gekomen, maar het eindbeeld van The Pulse is duidelijk: twee mooie torens, verschillend in gebruik en totaal verschillend in uitwerking, die een groene middenzone flankeren die al begint op maaiveldniveau en uitmondt in een stadsbos met echte bomen. Delva omschrijft de overgang daarboven treffend als een boomgrens met de gevels als rotsformaties. De twee gebouwontwerpen lopen mooi in elkaar over en het uitbundige groen is de slagroom op de taart. Aardige details: de stalen loopbrug is voorzien van naar beneden gerichte faunavriendelijke verlichting, en op de ronde dakopbouw voor de trapopgang zitten spiegel waardoor je het groen ziet.

Dezelfde taal spreken

Een project als The Pulse of Amsterdam staat of valt met samenwerken. Moerenhout: “Dat zijn niet alleen de bouwteamvergaderingen, wij hielden dagelijks een start om de belangrijkste punten door te nemen. Dakissues werden vaak in driehoeksverhoudingen aangevlogen, bijvoorbeeld met installateur Bosman en Binder/de Enk. We spreken allemaal dezelfde taal, daarom werken we graag met vaste partners.” Ondanks de complexiteit van het werk en de vele logistieke uitdagingen, verliepen de dakdichting en de bouw van de daktuinen voorspoedig. Degen: “Alles is in den treure voorbereid en ook tijdens houdt je intensief overleg. En je moet ook flexibel blijven, bijvoorbeeld als er onvoorzien toch een kanaal zit op de plek van een plantenbak. Dat pak je dan samen met installateur en architect op. Logistiek waren vooral de vele terrassen uitdagend, waardoor je soms moeilijk materiaal kon aanvoeren. En de bomen op hun plek krijgen natuurlijk, wat een mooie video oplevert.”

Veiligheid

De veiligheid tijdens de dak- en tuinaanleg was voorzien met tijdelijke borstweringen op de constructie. Degen: “Bij het vullen met substraat op de bovenste daktuinen is in overleg met REZ Dakveiligheid besloten om de definitieve valbeveiliging te gebruiken. Bij de aanleg van andere plantenbakken is tijdelijke valbeveiliging ingezet. Voor de onderhoudsfase zijn op de stadstuin lijnen aangelegd over het hele dak, bij de plantenbakken op de overige lagen zijn ogen gemonteerd om aan te zekeren.”